Transformatieve coaching en verticale ontwikkeling: een inwaartse zoektocht
In dit essay verken ik deze zoektocht naar menselijke groei, innerlijke vervulling en de moed om de wereld door een nieuwe lens te bekijken.
Nu de échte wereld zich aan ons opdringt — verweven, onvoorspelbaar en vloeiend als een schilderij van Jackson Pollock — schiet ons traditionele beeld van leiderschapsontwikkeling tekort. [1] Het is niet langer een kwestie van nog meer kennis en nog meer vaardigheden, van horizontale ontwikkeling, maar van innerlijke groei, van verticale ontwikkeling. Hoewel dit besef geleidelijk aan doordringt, blijven we vasthouden aan het bestaande patroon. We doen nog maar eens een training en lezen het zoveelste zelfhulp- of managementboek dat een even unieke als snelle oplossing belooft. Het is het ultrabewerkte voedsel van de leiderschapsindustrie: het belooft te verzadigen, maar laat je hongerig achter.
Transformatieve coaching breekt met dit patroon. Het is geen rechte weg naar betere prestaties of verhoogde efficiency, maar een zoektocht naar innerlijke transformatie en bewustwording — naar wijsheid en helderheid van geest.
Over transformatieve coaching en verticale ontwikkeling
Transformatieve coaching doorbreekt diepgewortelde overtuigingen en denkpatronen en helpt je nieuwe manieren van ‘zijn’ ontwikkelen. Het is een proces van zelfonderzoek, waarin je luistert naar je innerlijke stem en ontdekt wat voor jou belangrijk is, en waarom.
Transformatieve coaching verandert hoe je jezelf, de ander en de wereld om je heen ziet. Het stelt je open voor nuances in je denken, voor grijstinten, en biedt ruimte aan de diversiteit en pluriformiteit in jezelf en die van de wereld. [2] Voor senior executives betekent dit niet alleen dat ze groeien in hun leiderschapsrol, maar ook dat ze beter in staat zijn hun organisatie door complexe veranderingen en onzekere tijden te loodsen. Het is geen optimalisatie van gedrag, maar een verschuiving in het bewustzijn van waaruit dat gedrag ontstaat.
Het idee dat de cognitieve systemen waarmee wij onszelf, anderen en de wereld zien en doorgronden met de tijd kunnen groeien en veranderen, is nauw verbonden met transformatieve coaching. Dit proces van verticale ontwikkeling doorloopt meerdere stadia die worden gekenmerkt door kwalitatieve verschillen in bewustzijn en een toenemende complexiteit van denken. Dit klinkt misschien als iets wat we juist niet willen: nóg meer complexiteit. Maar zodra je inziet dat er geen unieke oplossing is voor onze vervlochten uitdagingen, dat meerdere, soms zelfs tegenstrijdige antwoorden mogelijk zijn en dat verschillende wereldbeelden naast elkaar kunnen bestaan, wordt ook duidelijk dat ons denken meer nuance nodig heeft en minder vaste overtuigingen. Dat meer complexiteit in ons denken juist nodig is om de wereld in al haar pluriformiteit en verwevenheid te kunnen zien en doorgronden.
Verticale ontwikkeling vereist dat je kritisch naar jezelf kan kijken en open staat voor verandering van en in jezelf. Dat je paradoxen en tegenstrijdigheden omarmt en verschillende en ook tegengestelde, ideeën en perspectieven verenigt. Wanneer je je verticaal ontwikkelt, begin je de fragmenten van je ervaringen samen te voegen tot een groter, betekenisvoller geheel. Het is als het beklimmen van een berg. Met elke stap wordt de wereld steeds beter, steeds completer zichtbaar.
​
Die ontwikkeling is zelden comfortabel. Ze gaat vaak gepaard met verlies: van zekerheden, vertrouwde zelfbeelden en soms zelfs van status of erkenning. Wat eerst houvast bood, blijkt niet langer toereikend. Juist in die fase van desoriëntatie ontstaat ruimte voor een dieper en ruimer perspectief.
Verticale ontwikkeling: de architectuur van groei
De interesse in de psychologische veranderingen die de mens gedurende zijn leven ondergaat, gaat ver terug. Niet alleen voor klassieke Griekse filosofen zoals Plato en Aristoteles, ook in de Aziatische filosofie is het denken hierover een wezenlijk thema. Zo is in het Boeddhisme het ontwikkelen van wijsheid en ethisch gedrag een manier om verlichting te bereiken — een proces van mentale en morele ontwikkeling dat een leven lang duurt.
Eind 19e eeuw legde de Amerikaanse psycholoog G. Stanley Hall onder invloed door Charles Darwins evolutietheorie de basis voor de moderne ontwikkelingspsychologie. Halls idee dat de mens in zijn ontwikkeling verschillende stadia doorloopt, is verder uitgewerkt en verfijnd door onder andere Jean Piaget, Lawrence Kohlberg, Jane Loevinger en Robert Kegan. [3]
Kegan introduceerde begin jaren tachtig van de vorige eeuw zijn adult-developmenttheorie, die wordt gekenmerkt door vijf opeenvolgende ontwikkelingsstadia of orders of consciousness (ik gebruik hierna Jennifer Garvey Bergers benaming forms of mind). [4] [5] Deze forms of mind vertegenwoordigen een evolutie van iemands cognitieve en emotionele ontwikkeling. Het zijn kwalitatieve shifts in hoe we naar onszelf, de ander en de wereld kijken.
Vrijwel iedereen doorloopt de eerste stadia ongemerkt en begint het volwassen leven met een socialised form of mind, waarin onze identiteit nog sterk leunt op de normen van onze omgeving. [6] Ontwikkeling ontstaat wanneer we een eigen innerlijk kompas vormen — de self-authoring form of mind — en loskomen van die externe verwachtingen. De groei naar een self-transforming form of mind volgt vaak wanneer we merken dat onze zorgvuldig opgebouwde denkkaders niet langer volstaan voor de complexiteit van de wereld of wanneer de behoefte ontstaat onszelf te zien als deel van een groter, betekenisvoller geheel.
Wat deze theorie bijzonder relevant maakt voor transformatieve coaching, is het onderscheid dat Kegan maakt tussen subject (datgene waarmee we betekenis geven, waar we doorheen kijken) en object (datgene waar we betekenis aan kunnen geven, waar we naar kunnen kijken). Ontwikkeling voltrekt zich wanneer wat ons eerst onbewust stuurde, geleidelijk onderwerp van reflectie wordt. Dit proces staat centraal in transformatieve coaching.
Niet iedereen doorloopt alle stadia. De meeste mensen functioneren volwaardig met een socialised form of mind en ervaren nooit de behoefte tot verdere ontwikkeling. Ze zijn daarmee niet minder dan mensen met een self-authoring of self-transforming form of mind. Het ontwikkelingsproces is allesbehalve lineair en verloopt voor iedereen anders. Bovendien is het verleidelijk te denken dat je eerdere stadia achterlaat, maar elk stadium bouwt voort op eerdere stadia. Ze passen in elkaar als matroesjkapoppetjes die elkaar omvatten in plaats van vervangen.
Voor wie dieper wil ingaan op deze ontwikkelingsstadia en hun implicaties voor leiderschap, is er het essay Leiderschap en multiperspectiviteit: de architectuur van verticale ontwikkeling.
Waarom transformatieve coaching?
De reden om te willen groeien of veranderen is voor iedereen anders en doet zich op verschillende momenten voor. De een wil zich ontworstelen aan zijn sociale omgeving, voor de ander is een nieuwe werkomgeving of een baan met meer verantwoordelijkheid de reden.
Senior executives met wie ik werk zijn in hun werk tegen grenzen aangelopen. Ze twijfelen aan hun kunnen, vaak omdat de manier waarop ze denken, besluiten nemen, wat ze belangrijk vinden en hoe ze zich verhouden tot de wereld en de mensen om hen heen van alle kanten onder druk staat. Wat ze altijd deden werkt opeens niet meer, maar in het zoeken naar nieuwe manieren worden ze tegengewerkt door hun cognitieve systemen en denkpatronen. Ze zijn niet per se op zoek naar innerlijke groei, maar willen als senior executive beter kunnen omgaan met de complexe realiteit van en in hun werk. Vaak beschrijven zij dit moment als verwarrend: rationeel begrijpen ze dat verandering nodig is, maar innerlijk grijpen ze terug op denk- en handelingspatronen die hen eerder succesvol maakten.
Anderen zijn op zoek naar diepere betekenis in hun leven. Ze vragen zich af hoe ze weer controle kunnen krijgen over hun leven in plaats van te worden geleefd door targets en deadlines of de verwachtingen van anderen. Sinds het begin van hun loopbaan ging alles vaak als vanzelf. Na elke stap kwam er wel een nieuwe, hogere stap die paste bij hun eigen carrièreverwachtingen en bij die van hun sociale omgeving. Maar met elke stap kwamen ook meer verplichtingen en verwachtingen. Het keurslijf kwam steeds strakker te zitten. En nu is daar plots de vraag wat wil ik eigenlijk zélf?
Hoe ziet transformatieve coaching eruit?
Transformatieve coaching is geen ‘60-minutencoaching’. Er is geen blauwdruk en ook geen afgebakend tijdpad. Voor iedereen verloopt de ontwikkeling anders, langs andere wegen en in een eigen tempo.
Samen voeren we ongehaaste gesprekken, niet vanachter een bureau, maar altijd in een omgeving waarin we onze gedachten de vrije loop kunnen laten. Deze gesprekken beginnen doorgaans in de stilte van een museum. Kunst, en zeker abstracte kunst, laat zich vanuit verschillende perspectieven bekijken en de lens waardoor je kijkt, zegt vaak meer over de kijker dan het kunstwerk of de maker ervan.
​
De gesprekken nodigen uit om je huidige manier van zijn te onderzoeken: je denkpatronen, aannames en overtuigingen, en de diepgevoelde waarden die daaraan ten grondslag liggen. Niet om te oordelen of te veroordelen, maar om te begrijpen. Gaandeweg ervaar je dat de lens waarmee je naar de wereld kijkt, wat voorheen vanzelfsprekend was, verschuift van subject naar object. Wat ooit voelde als “zo ben ik nu eenmaal” of “zo zit de wereld in elkaar”, verliest zijn dwingende karakter en wordt onderwerp van reflectie. In die verschuiving ontstaat een dieper begrip van jezelf. Dit zelfbewustzijn maakt het mogelijk blinde vlekken te herkennen, persoonlijke vooroordelen te doorzien en emotionele reacties bewuster te hanteren. Het markeert het begin van een transformatie in je manier van kijken en denken, in je zijn.
​
Deze reis is niet zonder uitdaging. Het vereist moed om het vertrouwde los te laten en je open te stellen voor het nieuwe en het onbekende. Maar het is ook een reis van schoonheid, waarin elke stap een nieuwe horizon opent, een nieuwe manier om de wereld te zien en erin te bewegen. Tijdens deze reis fungeer ik als een spiegel, reflecterend maar niet oordelend. Als reisgezel die je de weg naar binnen verlicht.
Precies dat wat Einstein nooit heeft gezegd
Ondanks dat er geen bewijs is dat Albert Einstein heeft gezegd dat geen enkel probleem kan worden opgelost met hetzelfde bewustzijnsniveau als waarmee het is gecreëerd, sluit de uitspraak goed aan bij de essentie van transformatieve coaching, namelijk het vergroten van iemands (zelf)bewustzijn en complexiteit van denken. [7] Het is niet alleen een manier om te ontdekken wie je eigenlijk bent of wil zijn, als mens, het is ook dé manier om te groeien in de complexiteit die nodig is om als senior executive leiding te kunnen geven in onzekere tijden.
Transformatieve coaching is een reis naar binnen, weg van de oppervlakkigheid van eenduidige antwoorden naar de diepten van de complexe werkelijkheid en een manier van zijn die doordrongen is van wijsheid en verbondenheid met de wereld om je heen. Deze innerlijke reis is de noodzakelijke voorwaarde om de vloeiende wereld — verweven, onvoorspelbaar en voortdurend in beweging — niet alleen het hoofd te bieden, maar om in die wereld te kunnen floreren vanuit een bewustzijn dat, als een matroesjka, eerdere lagen niet achter zich laat maar omvat.
​
Lees hier waarom deze inwaartse reis juist nú belangrijk is.
[1] Piet Mondriaans Compositie met groot rood vlak, geel, zwart en grijs en blauw (1921) en Jackson Pollocks Number 14: Gray (1948) vormen samen een beeldende metafoor voor de verschillen tussen een lineair en vloeiend wereldbeeld.
[2] De Amerikaanse dichter en essayist Walt Whitman (1819–1892) bracht de diversiteit in jezelf fraai onder woorden in Song of Myself, 51 (uit: Leaves of Grass): “I am large, I contain multitudes”.
[3] Constructivisme (psychologie) benadrukt dat kennis niet passief wordt opgenomen, maar actief door het individu wordt geconstrueerd. Binnen de cognitieve psychologie stelt het constructivisme dat de menselijke geest de werkelijkheid niet objectief afbeeldt, maar actief vormgeeft op basis van hersenprocessen en zintuiglijke waarneming.
[4] The Evolving Self: Problem and Process in Human Development (Harvard University Press, 1982) en In Over Our Heads: The Mental Demands of Modern Life (Harvard University Press, 1994).
[5] Changing on the Job: Developing Leaders for a Complex World, Jennifer Garvey Berger (Stanford University Press, 2013).
[6] De eerste twee ontwikkelingsstadia laat ik buiten beschouwing, omdat de meesten van ons deze ongemerkt doorlopen: de eerste (de impulsive of magical form of mind) als jonge kinderen en de tweede (de self-sovereign form of mind) vanaf ons zevende levensjaar tot en met onze tienerjaren.
[7] Je komt Albert Einsteins “No problem can be solved from the same level of consciousness that created it” overal tegen, maar er is geen enkel bewijs dat hij dit ooit heeft gezegd of geschreven. Het ‘citaat’ sluit overigens wel aan bij Einsteins opvatting dat, met name in relatie tot zijn werk in de fysica, nieuwe perspectieven nodig zijn om complexe vraagstukken te doorgronden. Er zijn natuurlijk veel meer citaten die nooit zijn gezegd, zoals Gandhi’s “Wees de verandering die je in de wereld wilt zien”. Wat hij volgens The New York Times wél heeft gezegd: “If we could change ourselves, the tendencies in the world would also change. As a man changes his own nature, so does the attitude of the world change towards him. […] We need not wait to see what others do”.